Zarówno zadatek jak i zaliczka są powszechnie wykorzystywane w umowach. Jednak bardzo często określenie zadatek oraz zaliczka stosowane są zamiennie, co stanowi ogromny błąd. Tymczasem pomiędzy jedną, a drugą instytucją zachodzą poważne różnice, które maja istotne znaczenie dla zawieranych umów. Dlatego, aby prawidłowo stosować obie instytucje należy poznać ich znaczenie, które zostanie przedstawione w niniejszym artykule.
Zaliczka
Zaliczka stanowi formę bardziej niesformalizowaną, nie jest wprost uregulowana w przepisach, podczas gdy zadatek jest prawnie uregulowany w Kodeksie cywilnym. I tak zaliczkę należy rozumieć jako kwotę pieniężną przeznaczoną na poczet przyszłych zobowiązań, które wynikają z zawartej umowy. To składowa pełnej sumy, którą jako strona umowy powinniśmy zapłacić za przedmiot umowy. Podlega zwrotowi wówczas, gdy umowa nie zostanie zrealizowana, bez względu na to, która strona odpowiada za jej niedotrzymania. Jeśli natomiast obie strony wywiążą się z umowy, to wówczas pozostaje do zapłaty kwota za przedmiot umowy pomniejszona o uprzednio wpłaconą zaliczkę.
Zadatek
Zadatek to określona kwota pieniędzy (mogą to być również rzeczy zamienne), wręczanych przy zawieraniu umowy. Jego celem jest zabezpieczenie strony przed niewykonaniem zapisów umowy. Skutki jego zastrzeżenia określa art. 394 kodeksu cywilnego, zgodnie z którym:
„ § 1. W braku odmiennego zastrzeżenia umownego albo zwyczaju zadatek dany przy zawarciu umowy ma to znaczenie, że w razie niewykonania umowy przez jedną ze stron druga strona może bez wyznaczenia terminu dodatkowego od umowy odstąpić i otrzymany zadatek zachować, a jeżeli sama go dała, może żądać sumy dwukrotnie wyższej.
§ 2.W razie wykonania umowy zadatek ulega zaliczeniu na poczet świadczenia strony, która go dała; jeżeli zaliczenie nie jest możliwe, zadatek ulega zwrotowi.
§ 3.W razie rozwiązania umowy zadatek powinien być zwrócony, a obowiązek zapłaty sumy dwukrotnie wyższej odpada. To samo dotyczy wypadku, gdy niewykonanie umowy nastąpiło wskutek okoliczności, za które żadna ze stron nie ponosi odpowiedzialności albo za które ponoszą odpowiedzialność obie strony.”
Mając na uwadze w/w przepis Kodeksu cywilnego, należy stwierdzić że, w przypadku niewykonania zobowiązania przez osobę wpłacającą, zadatek nie jest on zwracany (podlega zatrzymaniu). Natomiast w sytuacji, kiedy umowa nie została zrealizowana z winy drugiej strony, to wpłacający ma prawo zażądać zwrotu sumy dwukrotnie wyższej. Z kolei w przypadku wykonania umowy wartość zadatku wliczana jest na poczet kwoty przedmiotu umowy.
Podobieństwo pomiędzy zaliczką i zadatkiem
Podobieństwo pomiędzy obiema instytucjami ma miejsce jedynie w sytuacji, kiedy umowa zostanie wykonana prawidłowo i terminowo, bowiem zarówno zaliczka jak i zadatek zostaną w ten sam sposób zaliczone na poczet zawartej w umowie całkowitej wartości przedmiotu umowy.
Różnice pomiędzy zaliczką a zadatkiem
Główna różnica między zaliczką a zadatkiem polega na ich roli jako zabezpieczenia umowy. Zaliczka jako tako nie stanowi zabezpieczenia umowy, lecz stanowi część zapłaty za przedmiot umowy i jest zwracana w przypadku niewykonania umowy, bez względu na przyczynę. Natomiast zadatek ma charakter zabezpieczenia – jeśli strona nie wywiąże się z umowy, zadatek jest utracony lub podlega zwrotowi w podwojonej wysokości. Zadatek może przybrać formę pieniężną lub rzeczową, podczas gdy zaliczka zawsze jest w formie pieniężnej.
Co zastosować – zaliczkę czy zadatek?
Zaliczka i zadatek są to dwa odrębne mechanizmy, które strony mogą uwzględnić w umowie. W związku z tym redagując umowę, trzeba bardzo ostrożnie i w przemyślany sposób używać terminów zadatek i zaliczka. W końcu od tych sformułowań zależy zakres ochrony, jaki będzie przysługiwać stronom w razie niezrealizowania umowy. Zatem którą z form wybrać? Rozważając, czy zastosować zadatek, czy zaliczkę, warto przede wszystkim zastanowić się nad ryzykiem towarzyszącym umowie. Z pewnością zadatek zabezpiecza interesy strony, która sumiennie dąży do wykonania umowy i motywuje drugą stronę do jej wykonania. Jeśli jednak po naszej stronie istnieje duże ryzyko, że nie wywiążemy się z postanowień umowy, wówczas korzystniejszym rozwiązaniem może być wybór zaliczki, która zostanie nam zwrócona w przypadku niewykonania umowy z jakiejkolwiek przyczyny, natomiast zadatek podlega zwrotowi, tylko wtedy gdy niewykonanie umowy wynika z winy obu stron lub z przyczyn niezależnych od nich. Niewątpliwie zadatek stanowi silniejsze zabezpieczenie umowy niż zaliczka, gdyż chroni obie strony na wypadek niewykonania zobowiązań. Zaliczka działa jako rezerwacja przedmiotu umowy, bez gwarancji realizacji umowy.
Autor: r. pr. Natalia Gagat
