Zgodnie z art. 43 § 1 krio:
” (…) Oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym (…).
Art. 43 § 2 krio stanowi:
„(…) Jednakże z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać, ażeby ustalenie udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku (…)”
Wskazać należy, że w konkretnych okolicznościach na ustalenie nierównych udziałów może mieć wpływ wina małżonka za rozpad małżeństwa.
Określenie nierównych udziałów w majątku wspólnym ma charakter wyjątkowy, który wymaga orzeczenia sądu. Orzeczenie takie ma charakter konstytutywny, a żądanie ustalenia nierównych udziałów dotyczy całego majątku wspólnego.
Zarówno w orzecznictwie, jak i w doktrynie znajdują się dwa poglądy w odniesieniu do skutku orzeczenia zawierającego postanowienie o nierównych udziałach w majątku wspólnym małżonków:
- część doktryny i judykatury przyjmuje, iż ustalenie nierównych udziałów działa z mocą na przyszłość (ex nunc), wywierąc skutki od daty uprawomocnienia się orzeczenia,
- w innych orzeczeniach judykatura przyjmuje, iż wyrok bądź postanowienie ustalające nierówne udziały odnosi skutek ex tunc, tj. od chwili ustania wspólności,
Podkreślić należy, że zgłoszenie żądania ustalenia nierównych udziałów nie ulega przedawnieniu, gdyż jest treścią przysługującego małżonkom podmiotowego prawa kształtującego, które nie przedawnia się. Żądanie to zawiera niemajątkowe elementy, a w ramach postępowania o podział majątku wspólnego, nie jest ograniczone w czasie.
Zaznaczyć należy, że żądanie zgłoszenia nierównych udziałów nie może być zgłoszone po prawomocnym dokonaniu podziału majątku wspólnego.
Przesłanki ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym:
- ważne powody,
- przyczynienie się małżonków do powstania majątku wspólnego,
W orzecznictwie Sądu Najwyższego zwrócono uwagę na to, że ważne powody powinny być oceniane w kontekście norm moralnych, które powodują, że w danym stanie faktycznym uznanie równych udziałów małżonków w majątku wspólnym byłoby sprzeczne z zasadami życia społecznego.
Ważnym powodem – jest rażące lub uporczywe naruszanie przez jednego z małżonków obowiązków wobec rodziny, jak również długotrwała separacja zawiniona przez danego małżonka.
W doktrynie zwrócono uwagę na ocenę ważnych powodów w kontekście okresu, który powinien być badany. Istnieje pogląd ograniczający ustalenie do czasu trwania małżeństwa i relacji małżonków w tym okresie, a zatem zdarzenia, które wystąpiły po rozwodzie, nie powinny wpływać na kształtowanie nierównych udziałów.
stotną przesłanką ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym jest też stopień przyczynienia się do powstania majątku wspólnego. Znaczenie ma tutaj nie tylko działanie małżonków prowadzące do powiększenia majątku wspólnego, ale również całokształt ich starań w zakresie ciążących na nich obowiązków w stosunku do rodziny, którą założyli. Ustawodawca wyraźnie w art. 43 § 3 krio przy określeniu tej przesłanki zobowiązuje do uwzględnienia nakładów osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym.
Jeżeli jeden z małżonków nie przyczynia się do powstania majątku wspólnego z uwagi na chorobę czy nieporadność życiową nie można stwierdzić, że istnieje przesłanka ustalenia nierównych udziałów.
Istotne jest także rozróżnienie nieprzyczyniania się do powstania majątku wspólnego oraz określenia winy w zakresie rozkładu pożycia małżonków.
Jeżeli w wyroku rozwodowym orzeczono o wyłącznej winie jednego z małżonków, nie przesądza to o tym, aby takiemu małżonkowi nie przysługiwał należny mu udział. Małżonek taki może złożyć żądanie ustalenia nierównych udziałów, które nie może być automatycznie oddalane, z zastrzeżeniem, iż takie roszczenie może być badane w świetle art. 5 k.c. oraz 1081 k.c.
Sąd Najwyższy z 16.11.2023 r. sygn. akt II CSKP 1401/22 stwierdził:
„(…) że do ustania małżeństwa wskutek rozwodu, a w konsekwencji do konieczności rozliczeń składających się na podział majątku wspólnego doszło w efekcie zachowania wnioskodawczyni, w tym niewierności małżeńskiej, po której nastąpiło opuszczenie rodziny. Zachowanie to ujawniło się przy tym w krótkim, kilkumiesięcznym okresie po włączeniu do majątku wspólnego jedynych rzeczywiście istotnych składników. Powiększony w ten sposób majątek wspólny nie mógł jednak realizować swojej funkcji w postaci stworzenia fundamentu dla funkcjonowania rodziny i zabezpieczenia jej potrzeb, gdyż nastąpiła najpierw separacja faktyczna małżonków, a następnie orzeczenie rozwodu w sprawie z powództwa skarżącej. Wystąpiły zatem ważne powody uzasadniające odstąpienie od zasady równych udziałów, wobec czego celowa stała się, w ramach dalszego etapu badania sprawy, ocena stopnia przyczynienia się każdego z małżonków do powstania majątku wspólnego. (…)”
Ustalenie nierównych udziałów zgłaszane jest w postępowaniu nieprocesowym w sprawie o podział majątku wspólnego – art. 567 § 1 k.p.c., z możliwością wydania orzeczenia wstępnego – art. 567 § 2 k.p.c.
Doktryna i judykatura dopuszcza wytoczenie powództwa o ustalenie nierównych udziałów art. 189 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. przed wszczęciem postępowania o podział majątku wspólnego art. 1085 k.pc.
Orzeczenia:
- postanowienie SN z dnia: 28 maja 2025 r., I CSK 1005/25,
„Zgodnie z art. 43 § 2 k.r.o. z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać, aby ustalenie udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku. Warto podkreślić, że wykazanie ważnych powodów, co jest oceniane przez wzgląd na zasady współżycia społecznego, stanowi konieczną przesłankę dopuszczalności ustalenia nierównych udziałów. Powyższe jest możliwe w sytuacji, gdy zostanie ustalone, że otrzymanie przez jednego z małżonków korzyści z tej części majątku wspólnego, do której powstania on się nie przyczynił, pozostawałoby w sprzeczności z poczuciem słuszności, o czym zadecydować należy w świetle całokształtu okoliczności konkretnej sprawy. Ustalenie znaczenia klauzuli generalnej „ważne powody” należy odnieść do całokształtu postępowania małżonków w czasie trwania wspólności majątkowej. W tym zakresie konieczne jest ustalenie, w jaki sposób wykonywane były ciążące na uczestnikach obowiązki rodzinne, jak również, czy dochodziło do rażącego i uporczywego nierealizowania obowiązków.” - postanowienie SN z dnia: 18 grudnia 2024 r., I CSK 147/24,
” Fakt pozostawania małżonków w separacji nie jest samodzielnie wystarczająco „ważnym powodem” uwzględnienia wniosku o ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym, zwłaszcza gdy spowodował ją (zawinił) małżonek występujący z takim żądaniem, jednak fakt ten należy uwzględniać, jako istotny element oceny, w sytuacji, gdy chodzi o separację długotrwałą, utrzymywaną ostatecznie decyzją obojga małżonków, którzy przez cały czas jej trwania gospodarowali w pełni odrębnie i samodzielnie, i żadnego majątku wspólnie nie gromadzili. Istotna w tym względzie może być proporcja obu okresów w małżeństwie. Nie jest przy tym wykluczona sytuacja, w której rozstrzygnięcie o ustaleniu nierównych udziałów zapadnie na korzyść małżonka winnego rozkładu pożycia małżeńskiego. Wina w tym względzie nie jest bowiem czynnikiem przesądzającym o odmowie ustalenia nierównych udziałów „na korzyść” małżonka winnego, bez względu na cały kontekst sytuacyjny „.
„1. Ważnym powodem w rozumieniu art. 43 § 2 k.r.o. może być długotrwała separacja małżonków, podczas której, za ich porozumieniem, każdy z nich gospodarował samodzielnie i dorabiał się „na własny rachunek”. Majątek wspólny pochodzi wtedy wyłącznie z dochodów jednego z małżonków uzyskanych w czasie, gdy drugi z nich nie przyczyniał się do jego powstania (art. 27 k.r.o.). W tej sytuacji względy natury etycznej sprzeciwiają się przyjęciu istnienia równych udziałów.
„2. Rozstrzygnięcie o ustaleniu nierównych udziałów może zapaść na korzyść małżonka winnego
rozkładu pożycia małżeńskiego.” - postanowienie SN z dnia: 20 września 2024 r., I CSK 2524/23,
” Dopiero rozmyślna, nieuzasadniona z przyczyn obiektywnych (np. opieką nad dziećmi lub innym członkiem rodziny) i jednocześnie nieaprobowana przez drugiego z małżonków bierność zawodowa mogłaby stanowić (choć należy to oceniać ad casum) ważne powody, których wystąpienie pozwalałoby następczo na ustalenie udziałów w majątku wspólnym (byłych) małżonków z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku. Przesłanką zastosowania art. 43 § 2 zd. 1 k.r.o. są bowiem „ważne powody”, a nie nierówny stopień przyczynienia się każdego z małżonków do powstania majątku wspólnego”.
